DJBroadcast zocht het uit en sprak met dr. Makiko Sadakata, docent en onderzoeker muziekcognitie

Door Eelco Couvreur

Eindeloos lijken ze te duren, de toetsaanslagen van La Monte Young. Een van de beroemdste composities van de minimal music pionier is The Second Dream…, een stuk dat zich met slechts vier noten laat spelen. Young (1935), alias ‘de aartsvader van de minimal’, was verbonden aan de Fluxus-beweging uit New York en benadert muziek als een concept: de melodie is belangrijker dan de textuur. Het is precies het soort herhaling waar het World Minimal Music Festival, van 5 – 9 april in het Amsterdamse Muziekgebouw, op drijft. Bovendien maakt het festival een volkomen logische koppeling met de dj-wereld. Maar hoe komt het dat repetitieve muziek niet verveelt?

Laten we beginnen met de context. De eigentijdse klassieke muziek die minimal heet, is een product van de culturele revolutie van de jaren zestig. In Europa bevroeg en sleutelde een generatie avant-garde componisten aan de gangbare notie van traditionele klassieke muziek. In Amerika daarentegen, werkten vier vrije geesten aan een alternatief. Daarmee maakten ze de weg vrij voor trance, techno en ambient.

In Californië experimenteerden Terry Riley en Steve Reich met tape loops en fase-effecten. In New York onderzochten Philip Glass en La Monte Young de mogelijkheden van herhaling en drones. Het resultaat? Hypnotiserende muziek, klankverschuivingen in slow-motion, al dan niet met behulp van elektronica. Herhaling speelt in minimal music een essentiële rol en de overeenkomsten met elektronische clubmuziek zijn evident.

Herhaling en brein
Maar wat gebeurt er met ons brein wanneer we naar een repetitief muziekstuk luisteren? Hoe komt het dat die vier noten van La Monte Young zo beklijven? Wat maakt dat minimal music onze hersenen en ons bewustzijn zo kan bedwelmen? En waarom heeft het genre, meer nog dan andere klassieke muziek, het elektronische spectrum zo beïnvloed?

Het WMMF probeert die vragen op verschillende manieren te beantwoorden. Niet alleen door componisten van wereldfaam (naast La Monte Young komen o.a. de Amerikaanse Bryce Dessner en de Japanse percussioniste Midori Takada naar Amsterdam en wordt werk van Steve Reich en Arvo Pärt opgevoerd) een podium te geven, ook het dj- (o.a. Nosedrip, Vladimir Ivkovic, het Ndagga Rhythm Force-project van Mark Ernestus, Izabel en Wolf Müller) en randprogramma (een deep listening- en een ‘maak minimal music’-workshop) schetsen een kader.

Duik in het WMMF-programma en de constante die je ontdekt is een logische: zowel componisten als dj’s bedienen zich van minimale, repeterende patronen. ‘‘Muzikale herhaling heeft een heel bijzonder effect op ons auditief systeem’’, aldus dr. Makiko Sadakata. De Japanse doceert en onderzoekt muziekcognitie aan universiteiten in Nijmegen en Amsterdam. Ze bestudeert als cognitief wetenschapper geen componisten of repertoires, maar richt zich op de psychologische effecten van muziek.

Heb je eenmaal een compositie tot je genomen, dan komt deze volgens Sadakata nooit meer op dezelfde manier bij je binnen. ‘‘Wanneer je een stuk of nummer voor de tweede keer hoort verwerken je hersenen dezelfde informatie op een andere manier. Hoe vaker je naar een compositie luistert, des te meer je ‘m gaat waarderen. Muziek heeft die unieke eigenschap, in tegenstelling tot bijvoorbeeld tekst. Wanneer je een tekst een aantal keer leest, gaat dat vervelen. Bij muziek is dat anders.’’

Want muziek appelleert aan de aangeboren profetische functie die ons brein heeft. ‘‘Onze hersenen functioneren als een niet te stoppen waarzeggersbol’’, zegt Sadataka. ‘‘Van nature willen ze onophoudelijk de toekomst voorspellen. Dat is een soort ingebouwd overlevingsmechanisme. Er is een theorie (ITPRA-theorie door David Huron beschreven in Sweet Anticipation red.) die verklaart waarom het brein van een luisteraar positief reageert op muziek die hij of zij kan voorspellen.’’

‘Minimale accentverschuivingen spelen met onze hersenen, plagen ons brein'

Hudson stelt, simpel gezegd, dat niet alleen muzikale herhaling louterende effecten op ons brein heeft. Vooral de beloning die onze hersenen zichzelf geven zodra het een compositie correct voorspelt, zorgt voor een geluksgevoel. ‘‘Dit mechanisme bevordert onze dagelijkse communicatie’’, vervolgt Sadakata. ‘‘Je hebt dankzij die ingebouwde profetische hersenfunctie bijvoorbeeld een grotere kans op een succesvolle conversatie, omdat je kan voorspellen wat je gesprekspartner gaat zeggen. Dat is ook toepasbaar op muziek. Wanneer je een genre al kent, kan je zelfs wanneer je een compositie of nummer voor het eerst hoort de melodie voorspellen. Dat mechanisme speelt een grote rol als het om het consumeren van muziek en minimal music in het bijzonder gaat, omdat dit specifieke genre bestaat bij de gratie van herhaling.’’

Sadakata stelt dat muzikanten en componisten vaak bewust met dit voorspellingsmechanisme spelen. ‘‘Het verklaart deels waarom we genres als dance en minimal music, repetitieve muziek, zo waarderen. Minimale composities bestaan in het geval van La Monte Young uit slechts vier akkoorden. Het is bijna een cliché om ze als componist te gebruiken, Maar zelfs binnen die vier akkoorden zijn er enorm veel variaties mogelijk die het brein als onverwacht kwalificeert. Maar wanneer je vervolgens teruggrijpt op een nootvolgorde die het brein wel verwacht, maakt dat de beloning des te groter. Dat doet minimal music en dat is een heerlijk gevoel. Die beloning is dan oneindig. Je brein denkt dan: ha, weer goed voorspeld. En weer, en weer! Zo kan je heel lang naar muzikale herhaling luisteren. In minimal music vinden hele kleine verschuivingen plaats, en de volledige composities zijn dankzij dat profetische beloningsysteem vaak één groot feest.’’

Maar er is volgens Sadakata nog een verklaring voor onze voorliefde voor herhaling: spanning. ‘‘Minimale accentverschuivingen spelen met onze hersenen, plagen ons brein. Dat brein wil graag bevestigd worden in wat het voorspelt, minimal music is koren op de beloningsmolen. Maar het blijft natuurlijk maar tot een bepaald moment spannend. Wanneer de herhaling te lang voortduurt, leert je systeem niks nieuws meer. Dat noemen we habituation (gewenning red.). Als je tegen dat punt aanhikt, maar er niet overheen gaat, zit je in wat we de optimal excitement curve noemen.’’

Trance
Draai 's ochtends op weg naar werk je favoriete album en de dag begint met een beter gevoel. We komen steeds meer te weten over het effect van geluid op onze gemoedstoestand. Lang geleden wisten tribale religies zoals het sjamanisme al van de helende effecten van muzikale herhaling. Die traditionele tribale ritmes vertonen onmiskenbaar gelijkenissen met techno en andere elektronische muziek. Drumpartijen spelen daarbij een essentiële rol. De ritmes zijn extreem minimaal en eenvoudig, waarbij vaak alleen de basdrum een constante is. Monotone muzikale patronen veranderen je bewustzijn. Terwijl je wakker bent kan je in een droomslaap belanden: in trance.

Dankzij moderne wetenschap weten we wat er op dat moment met de hersenen gebeurt. Onze hersentoestand wordt in vier verschillende categorieën onderverdeeld: Alpha (ontspannen toestand), Beta (normaal dagelijks functioneren), Theta (droomtoestand) en Delta (diepe slaap). Onderzoek heeft uitgewezen dat ons brein naar de Theta-stand schakelt zodra we langdurig naar repetitieve drumpatronen luisteren. De luisteraar ervaart dit als een veranderde betekenis van de werkelijkheid, die normaal alleen tijdens de slaap voorkomt. Hij of zij raakt in trance.

Sadataka ziet door haar wetenschappelijke bril de connectie tussen minimal music componisten en dj’s die zich van elektronische muziek bedienen. ‘‘In repetitieve muziek zit een pulse die een bepaald gedeelte van je brein activeert. Er is steeds meer bewijs vanuit de wetenschappelijke wereld, dat zegt dat die pulse lichamelijke beweging activeert. Als een compositie complexer is, moeten je hersens meer moeite doen om de structuur te ontrafelen. Dat vraagt om een andere manieren van luisteren. Repetitieve, minimale muziek is in die zin toegankelijker omdat je brein niet getraind hoeft te zijn. Je hoeft er niet teveel bij na te denken, maar die pulse is essentieel: die zet je lichaam in beweging.’’

Dit artikel verscheen onlangs op DJBroadcast

Wij gebruiken cookies

Onze website maakt gebruik van cookies

Meer informatie

X